Nasz Kościuszko


Czy można sobie wyobrazić Paryż bez wieży Eiffla, Nowy York bez Statuy Wolności, a Rio de Janeiro bez pomnika Chrystusa Zbawiciela? Oczywiście, że nie! To symbole tych miast, są z nimi nierozerwalnie związane. Podobnie Łódź byłaby niekompletna bez pomnika Tadeusza Kościuszki na Placu Wolności. 

Decyzja o budowie pomnika Kościuszki zapadła jeszcze zanim Polska odzyskała niepodległość. Dokładnie 15 października 1917 roku, na uroczystym posiedzeniu zwołanym w setną rocznicę śmierci Naczelnika, Rada Miejska Łodzi przyjęła decyzję o zmianie nazwy reprezentacyjnej ulicy miasta ze Spacerowej na aleję Tadeusza Kościuszki. Jednocześnie postanowiono wybudować pomnik Naczelnika, który miał stanąć na skrzyżowaniu alei Kościuszki i ulicy Świętego Andrzeja (dzisiaj ulica Andrzeja Struga). Pomnik jednak nie powstał.

Do pomysłu powrócono po odzyskaniu niepodległości. Podjęto decyzję, że stanie on na Placu Wolności. W 1921 roku ogłoszono konkurs na projekt pomnika, jednak żadna z nadesłanych prac nie zyskała wystarczającego uznania organizatorów.

Dwa lata później ogłoszono kolejny konkurs. Tym razem na miejsce pomnika wyznaczono park na Zdrowiu. Zaproponowano również zmianę nazwy parku na Park Ludowy imienia Tadeusz Kościuszki.  Zwycięska praca autorstwa Jana Czaplińskiego nie doczekała się jednak realizacji. Projekt spotkał się ze sprzeciwem ówczesnego wiceprezydenta Łodzi, Wiktora Groszkowskiego. Uznał on, że tylko Kościuszko na koniu będzie miał odpowiedni, reprezentacyjny wygląd, a tego kryterium nie spełniała praca Czaplińskiego.

Kolejną próbę podjęto w 1925 roku. Nowy konkurs wygrał warszawski artysta rzeźbiarz Mieczysław Lubelski. Kamień węgielny pod budowę pomnika położono uroczyście 3 maja 1927 roku, a samo wykonanie pomnika, w znanym wszystkim łodzianom kształcie, zajęło  4 lata.

W niedzielę 14 grudnia 1930 roku już od wczesnych godzin porannych na placu Wolności zaczęły gromadzić się tłumy mieszkańców miasta. Punktualnie o godzinie 13.00 na plac przybył przedstawiciel Prezydenta Rzeczypospolitej, wojewoda Władysław Jaszczołt. Rozpoczęła się podniosła uroczystość, w której udział wzięły tłumy łodzian. Uroczystość uświetniły 800-osobowy chór zjednoczonych towarzystw śpiewaczych oraz reprezentacyjne orkiestry 28 i 31 Pułku Strzelców Kaniowskich. Pomnik odsłonił prezydent Łodzi Bronisław Ziemięcki.

W 1939 roku, po zajęciu Łodzi przez III Rzeszę, niemieckie władze okupacyjne zburzyły pomnik. Według relacji naocznego świadka, dozorcy jednej z posesji przy placu Wolności burzenie pomnika rozpoczęło się 11 listopada 1939 roku. Początkowo Niemcy chcieli zwalić figurę Kościuszki przy pomocy stalowej liny, która z jednej strony przywiązana była do podpiłowanej figury naczelnika, a z drugiej do samochodów ciężarowych. Pomnik przetrwał jednak te próby, dlatego Niemcy postanowili, że wysadzą go w powietrze. Po kilku eksplozjach pomnik upadł. Końcowego zniszczenia przy pomocy ciężkich młotów dokonali łodzianie, zmuszeni do tej pracy przez Niemców. Po kilku miesiącach na środku placu Niemcy ustawili obelisk z niemieckim orłem, ozdobiony pokaźną swastyką.

Po zakończeniu II wojny światowej, w 1946 roku ogłoszono konkurs na nowy pomnik Tadeusza Kościuszki. Zwycięski projekt autorstwa Edwarda Nowickiego, przedstawiający Naczelnika na koniu, nie zyskał jednak akceptacji ówczesnych władz.  W następnych latach, z powodu postępującej stalinizacji Polski, sprawa odbudowy pomnika została odsunięta.

Do pomysłu powrócono wraz z postalinowską odwilżą. W jednym z listopadowych numerów „Głosu Robotniczego”, organu prasowego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, ukazał się artykuł Henryka Rudnickiego pod tytułem „Kościuszko z placu Wolności i jego twórca”. Publikacja zainicjowała powstanie Komitetu Odbudowy Pomnika Tadeusza Kościuszki. Rozpoczęła się publiczna zbiórka pieniędzy i metali kolorowych na rzecz odbudowy pomnika. Jednocześnie rozgorzała dyskusja nad jego kształtem. Ostatecznie zdecydowano się na jego przedwojenny wygląd. Do ponownego wykonania  zaproszono jego pierwotnego autora – Mieczysława Lubelskiego, który mieszkał w tym czasie w Wielkiej Brytanii. Ze względu na podeszły wiek Lubelskiego w zadaniu tym wsparli go łódzcy rzeźbiarze Antoni Biłas oraz Elwira i Jerzy Mazurczykowie. Uroczystość ponownego odsłonięcia pomnika Kościuszki odbyła się 21 lipca 1960 roku, czyli dzień przed najważniejszym świętem PRL.

Dzisiaj pomnik Kościuszki jest tłem turystycznych fotografii, towarzyszem wielu uroczystości, świadkiem współczesnych dziejów miasta. Przede wszystkim jednak jest symbolem łączącym nas – łodzian.

Piotr Papieski

 

Komentowanie zablokowane