Święto Narodowe Trzeciego Maja

Konstytucja 3 Maja została uchwalona przez Sejm Czteroletni w 1791 roku. Została skonstruowana w celu naprawy stosunków wewnętrznych w Rzeczpospolitej po I rozbiorze, ustalając podstawy ustroju nowożytnego w Polsce.

Pierwszy etap konstytucji zawierał Prawo o sejmikach z 24 III 1791 oraz Prawo o miastach z 18 IV 1791 roku. Konstytucja podtrzymywała ustrój stanowy zmniejszając wpływ magnaterii na elekcję, Senat oraz zarząd kraju, wykluczając z sejmików szlachtę nieposesjonatów. W prawie wyborczym feudalny cenzus urodzenia szlacheckiego zastąpiono burżuazyjnym cenzusem posiadania. Mieszczanie zyskali prawo nabywania dóbr i uzyskiwania nobilitacji.

Konstytucja pozbawiła szlachtę prawa najwyższej zwierzchności wobec poddanych, którzy zostali przyjęci „pod opiekę prawa i rządu krajowego”.

Zniesiono odrębność pomiędzy Koroną i Litwą, został wprowadzony jednolity rząd, skarb oraz wojsko. Katolicyzm uznano religią panującą przy całkowitej tolerancji innych wyznań uznanych przez państwo. Wprowadzono trójpodział władzy – władzę ustawodawczą miał sprawować dwuizbowy Sejm.

Rola Senatu została zmniejszona – instrukcje poselskie, liberum veto oraz konfederacje zniesiono, a decyzje miały zapadać większością głosów. Kadencja Sejmu trwała 2 lata, posiedzenia zwoływane tylko w razie potrzeby. Co 25 lat miano zwoływać Sejm w celu poprawienia Konstytucji. Władzę wykonawczą pełnił Król oraz Rada (Straż Praw) składająca się z prymasa, policji, pieczęci (spraw wewnętrznych, interesów zagranicznych, wojny i skarbu, mianowanych przez króla). Król był przewodniczącym Straży, miał prawo nominacji biskupów, senatorów, ministrów, urzędników i oficerów, w razie wojny sprawował naczelne dowództwo nad wojskiem.

Wolna elekcja została zniesiona, tron miał być dziedziczny, jedynie w przypadku wymarcia rodziny królewskiej szlachta miała wybierać nową dynastię. Chciano stworzyć stale urzędujące sądy ziemskie i miejskie oraz nadzorujący Trybunał Koronny i sąd asesorski.

Próba przeprowadzenia reform jednak się nie udała z powodu Targowicy oraz wkroczenia wojsk rosyjskich do Rzeczpospolitej. Konstytucja 3 Maja była wielkim osiągnięciem narodu chcącego zachować niezależność państwową, zabezpieczała możliwość rozwoju gospodarczego i politycznego kraju.

Tekst Konstytucji 3 Maja

 

„Konstytucja 3 maja – dzieło oświeconych monarchistów” – strona Polskiego Radia o Konstytucji 3 Maja

Archiwum Państwowe w Łodzi – zbiór multimediów o tradycji obchodów Święta Trzeciego Maja

Archikatedra łódzka – o łódzkich obchodach w 1916 roku

„»Miasto całe przybrało wygląd prawdziwie świąteczny: domy, balkony i magazyny gustownie udekorowane, a wszystko, co w mieście po polsku czuło, wyszło na ulicę. Uroczystość obchodowa zaczęła się o godz. 8.00 rano solennemi nabożeństwami, odprawianemi w świątyniach wszystkich wyznań« – 125-lecie Konstytucji na ziemiach: piotrkowskiej, sieradzkiej i kaliskiej – publikacja wydana w Łodzi w 1916 r.” (za: „Witaj majowa jutrzenko”)

Obchody rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 Maja (1916 r.)

1916 r.: „… stanęli w zwartych szeregach w pochodzie narodowym, po raz pierwszy widzianym w Łodzi” (Zbiór ikonograficzny Archiwum Państwowego w Łodzi, sygn. W-I 5/33)

„Witaj, majowa jutrzenko” – Biblioteka Polskiej Piosenki o utworze dotyczącym uchwalenia Konstytucji 3 Maja

Witaj majowa jutrzenko,
naszej polskiej świeć krainie,
Uczcimy ciebie piosenką,
Która w całej Polsce słynie.
Wiwat Maj, Trzeci Maj,
U Polaków błogi raj!

Kalendarium – za: Archiwum Państwowe w Łodzi

  • 1791 – uchwalenie przez Sejm Wielki Konstytucji 3 Maja
  • 1792 – obchody pierwszej rocznicy, ceremonia wmurowania kamienia węgielnego pod Świątynię Opatrzności Bożej w Warszawie jako wyraz dziękczynienia za uchwalenie Ustawy Rządowej
  • 1891 – obchody stulecia uchwalenia Konstytucji 3 Maja w trzech zaborach i w ośrodkach emigracyjnych
  • 1907 – odezwa Henryka Sienkiewicza na rzecz zbiórki funduszy na polską oświatę
  • 1916 – wielkie manifestacje niepodległościowe w Warszawie i Łodzi
  • 1918 – manifestacje przeciwko przekazaniu na mocy traktatów brzeskich Ukrainie Chełmszczyzny i Podlasia
  • 1919 – rocznica uchwalenia Konstytucji staje się świętem narodowym
  • 1923 – papież Pius XI ustanawia święto Matki Bożej Królowej Polski dla upamiętnienia Konstytucji 3 Maja
  • 1946 – manifestacja na rzecz niepodległości i starcia z siłami porządkowymi w Krakowie, studenci manifestujący w Łodzi ostrzelani przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa
  • 1951 – zniesienie Święta przez władze
  • 1966 – kościelno-patriotyczne obchody milenium chrztu Polski na Jasnej Górze z głównymi uroczystościami 3 maja
  • 1980 – odrodzenie tradycji niezależnego świętowania 3 Maja, demonstracja w Gdańsku
  • 1982 – manifestacja patriotyczna w Warszawie przeciwko stanowi wojennemu rozproszona przez milicję
  • 1987 – pochód w Krakowie rozbity przez organy bezpieczeństwa
  • 1990 – przywrócenie przez Sejm Narodowego Święta Trzeciego Maja